નાટકો

 

નાટકો

વિદ્વાનો વારંવાર કહે છે કે શેક્સપીયરના લેખનના ચાર તબક્કા હતા.1590ના મધ્યાંતર સુધી તેમણે મુખ્યત્વે રોમન અને ઇટાલિયન મોડેલના પ્રભાવ હેઠળ વિનોદી અને પરંપરાને વર્ણવતા ઐતિહાસિક નાટકો જ લખ્યા છે. તેમના બીજા સમયગાળાની શરૂઆત 1595થી થઈ, જ્યારે તેમણે કરૂણાંતિકા રોમિયો એન્ડ જુલિયટ (Romeo and Juliet) તથા 1599માં કરૂણ અંતવાળી જુલિયસ સીઝર (Julius Caesar) લખી.આ સમયગાળા દરમિયાન તેમણે અત્યંત ઉત્કૃષ્ટ વિનોદી અને ઐતિહાસિક નાટકો લખ્યા હતાઆમ તેમનો ટ્રેજિક પીરિયડ 1600થી 1608 દરમિયાન ચાલ્યો હતો. આ સમયગાળામાં શેક્સપીયરે ઘણી કરૂણાંતિકાઓ લખી હતી, તેના પછી 1608થી 1613 દરમિયાન ટ્રેજિક કોમેડીઝ (tragicomedies) લખી હતી, જેને રોમાન્સ (romances) પણ કહેવાય છે.

શેક્સપિયરે રિચાર્ડ-3 (Richard III) અને હેનરી-6 (Henry VI)ના ત્રણ ભાગ દ્વારા પ્રથમ વખત નાટ્યલેખન ક્ષેત્રે તેમની ઉપસ્થિતિનો અહેસાસ કરાવ્યો હતો. ઐતિહાસિક નાટકો લોકપ્રિય હતા તે સમયે 1590ની શરૂઆતમાં આ નાટક લખાયા હતા.શેક્સપિયરના નાટકોની તારીખ આપવી મુશ્કેલ છે, આમ છતાં પુસ્તકોનો અભ્યાસ સૂચવે છે કે ટાઇટસ એન્ડ્રોનિકસ (Titus Andronicus)ધ કોમેડી ઓફ એરર્સ (The Comedy of Errors)ધ ટેમિંગ ઓફ ધ શ્રૂ (The Taming of the Shrew) અને ટુ જેન્ટલમેન ઓફ વેરોના (Two Gentlemen of Verona) સંભવતઃ શેક્સપીયરના પ્રારંભિક કાળ સાથે સંબંધિત છે.તેમના પ્રથમ ઐતિહાસિક(histories) નાટકમાં નબળા અથવા ભ્રષ્ટ શાસનના લીધે આવતા વિનાશાત્મક પરિણામોનું નાટ્યાત્મક લેખન છે, જે ઇંગ્લેન્ડ, સ્કોટલેન્ડ અને આયરલેન્ડની તવારીખની રાફેલ હોલિનશેડ (Raphael Holinshed’s)ની 1587ની આવૃતિ પર આધારિત છે, અને તેને ટ્યુડર વંશ (Tudor dynasty)ના મૂળની અધિકૃતતાને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવી છે.આ સંરચના પર એલિઝાબેથે બજાવેલી કામગીરીનો પ્રભાવ હતો, તેમાં પણ ખાસ કરીને થોમસ કીડ (Thomas Kyd) અને ક્રિસ્ટોફર માર્લો (Christopher Marlowe)ઢાંચો:Ref label અને પરંપરાગત મધ્યયુગના નાટક અને સેનેકા (Seneca)ના નાટકોની અસર વર્તાઈ આવતી હતી.ધ કોમેડી ઓફ એરર્સનો આધાર ક્લાસિકલ બેઝ હતો, પરંતુ ધ ટેમિંગ ઓફ શ્રુનો કોઈ સ્ત્રોત મળ્યો નથી, આ જ નામે ચાલતા અલગ નાટક સાથે સંબંધ હોવા છતાં તેનું લોકવાર્તાઓમાંથી સર્જન થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.જેમકે ટુ જેન્ટલ મેન ઓફ વેરોનામાં બે મિત્રો બળાત્કારને મંજૂરી આપતા લાગે છે, આ કથાનકમાં મહિલા સ્વાતંત્ર્યની વાતના સ્પિરિટને પુરુષ દ્વારા કચડી નાખવામાં આવી છે. તેના લીધે તે ઘણી વખત તે આધુનિક વિવેચકો અને દિગ્દર્શકો માટે ટીકાપાત્ર બને છે.

ઓબેરોન, ટિટાનિયા અને પુક વિથ ફેરીઝ ડાન્સિંગ. વિલિયમ બ્લેક (William Blake) દ્વારા, સી.1786.ટેટ બ્રિટેન (Tate Britain).

શેક્સપિયરની પ્રારંભની ક્લાસિકલ અને ઇટાલીનેટ કોમેડીઝમાં ચુસ્ત ડબલ પ્લોટ અને સતત આવકા રમૂજપ્રેરક દ્રશ્યોએ 1590ની મધ્યમાં તેને મહાન કોમેડીજની સાથે રોમેન્ટિક વાતાવરણ ઊભું કરી આપવામાં મદદ કરી. અ મિડસમર નાઇટ્સ ડ્રીમ રોમાન્સ (A Midsummer Night’s Dream), જાદુ અને રમૂજી લોપ્રોફાઇલ દ્રશ્યોનો સમન્વય છે.શેક્સપીયરની પછીની કોમેડી તેના જેટલી જ રમૂજી હતી. ધ મર્ચન્ટ ઓફ વેનિસ (The Merchant of Venice)માં બદલો લેવા પર ઉતરી આવેલા યહૂદી ધિરાણદાર શાયલોક (Shylock)નું સુંદર આલેખન કરાયું છે, જેમાં એલિઝાબેથના મંતવ્યોનું પ્રતિબિંબ પડતું લાગે છે, પરંતુ આધુનિક સમાજ માટે તે હલકી બાબત લાગે છે.[૭૭]મચ અડો અબાઉટ નથિંગ (Much Ado About Nothing)માં શબ્દોની રમત તથા ચાતુર્ય, એઝ યુ લાઇક (As You Like It)માં સુંદર ગ્રામીણ વાતાવરણ, ટ્વેલન્થ નાઇટ (Twelfth Night)માં કરૂણાના જીવંત દ્રશ્યો સાથે શેક્સપીયરની ગ્રેટેસ્ટ કોમેડીઝ સીકવન્સ પૂરી થાય છે. રિચાર્ડ-ટુ (Richard II)ની સુંદર કવિતા છંદોબદ્ધ લખ્યા પછી શેક્સપિયરે 1590ના દાયકામાં પછી ઐતિહાસિક કહી શકાય કોમેડી નાટકો લખ્યા હતા. હેનરી ચોથો ભાગ -1 (Henry IV, parts 1) અને બે અને હેનરી પાંચમો (Henry V) મુખ્ય હતા.તેના પાત્રો વધારે જટિલ અને માયાળુ હતા. તેના પછી તેઓ રમૂજી અને ગંભીર સીન્સ, કંટાળાયુક્ત લખાણ અને કવિતા તરફ વળી ગયા હતા અને લેખનને વૈવિધ્યપૂર્ણ આલેખનમાં પરિપક્વતાની અદભુત ઊંચાઈએ લઈ ગયા હતા.આ સમયગાળાની શરૂઆત અને અંતે બે કરૂણાંતિકાઓ સાથે થાય છેઃ રોમિયો એન્ડ જુલિયટ (Romeo and Juliet) પુખ્ત વ્યક્તિઓ વચ્ચેની જાતીય લાગણી, પ્રેમ અને મૃત્યુની લોકપ્રિય રોમેન્ટિક ટ્રેજેડી છે અને જુલિયસ સીઝર (Julius Caesar)નો આધાર સર થોમસ નોર્થ (Thomas North’s)ના 1579ના પ્લુટાર્ક (Plutarch’s) પેરેલલ લાઇવ્સ(Parallel Lives)નું ભાષાંતર છે- જેની સાથે તેમણે નવા પ્રકારનું નાટક રજૂ કર્યું હતું.શેક્સપીરીયન વિદ્વાન જેમ્સ શેપ્રિયોના જણાવ્યા મુજબ જુલિયસ સીઝરમાં રાજકારણના જુદા-જુદા વલણો, પાત્રો, સ્વભાવો, સમકાલીન બનાવો તથા શેક્સપિયરની પોતાની લેખનશૈલીના પ્રતિબિંબે એકબીજાને પ્રેરતા હતા.

હેમ્લેટ, હોરાટિયો, માર્સેલસ અને હેમ્લેટના પિતાનું ભૂત હેનરી ફુસેલી (Henry Fuseli), 1780-5કુન્સ્થોસ ઝુરિચ (Kunsthaus Zürich).

શેક્સપિયરની આ કહેવાતી કરૂણાંતિકોઆનો સમયગાળો 1600થી 1608 સુધી ચાલ્યો હતો, તેમણે પ્રોબ્લેમ પ્લેઝ (“problem plays”), મેઝર ઓફ મેઝર (Measure for Measure)ટ્રોઇલસ એન્ડ ક્રેસિડા (Troilus and Cressida) અને ઓલ્સ વેલ (All’s Well That Ends Well) ધેટ એન્ડ્ઝ વેલ જેવા નાટકો પણ કરૂણાંતિકાઓ(tragedies) પહેલાં લખ્યા હતા.ઘણા ટીકાખોરો માને છે કે શેક્સપીયરની મહાન કરૂણાંતિકાઓ તેની કલાનું શિખર દર્શાવે છે. હેમ્લેટ (Hamlet)ના હીરો પર શેક્સપીયરના બીજો કોઈપણ પાત્ર કરતાં સૌથી વધારે ચર્ચા થઈ છે. તેમાં પણ અત્યંત લોકપ્રિય સોલિક્વોય (soliloquy), “ટુ બી ઓર નોટ ટુબીમાંથી કયા છે તે એક પ્રશ્ન છે (To be or not to be; that is the question).” [૮૫]આંતરમુખી હેમ્લેટ અચકાતો હતો, તેના પછી તો કરૂણાંતિકાઓના હીરો ઓથેલો અને કિંગ લીયરની શ્રેણી ચાલી, જેઓ નિર્ણયો લેવામાં અવિચારી ભૂલો કરતા હતા.શેક્સપીયરની કરૂણાંતિકાઓના પ્લોટ વારંવાર ગંભીર ભૂલો કે દોષના સ્વરૂપમાં જોવા મળે છે, જે વ્યવસ્થાને બદલી નાખે છે તથા હીરો તથા તેના પ્રેમનો વિનાશ કરે છે.ઓથેલો (Othello)માં વિલન લાગો (Iago) ઓથેલોથી જાતીય રીતે એટલી ઇર્ષા ધરાવતો હતો કે તે તેને પ્રેમ કરતી પોતાની નિર્દોષ પત્નીનું પણ ખૂન કરી નાખે છે.કિંગ લીયર (King Lear)માં વૃદ્ધ રાજા તેની સત્તા સોંપી દેવાની ગંભીર ભૂલ કરે છે અને તેના પરિણામ સર્જાતી ઘટનાઓ તેની પુત્રીના મૃત્યુ સુધી તથા ગ્લુસ્ટરશેરના ઉમરાવના ટોર્ચરિંગ અને તેને આંધળો બનાવવા સુધી દોરી જાય છે.ટીકાકાર ફ્રેન્ક કર્મોડના જણાવ્યા મુજબ આ નાટક દર્શાવે છે કે તેના સારા પાત્રો કે પ્રેક્ષકોને પણ તેની ક્રૂરતામાંથી રાહત મળતી નથી.શેક્સપીયરની સૌથી ટૂંકી અને કોમ્પ્રેસ્ડ કરૂણાંતિકા મેકબેથ (Macbeth)માં મેકબેથ અને તેની પત્ની લેડી મેકબેથ (Lady Macbeth)ની બિનઅંકુશિત મહત્વાકાંક્ષા સારા રાજાનું ખૂન કરીને તેની ગાદી પચાવી લેવા પ્રેરે છે અને છેવટે તેમની જ દોષની લાગણી તેમનો નાશ કરે છે.આ નાટકમાં શેક્સપીયરે કરૂણ માળખામાં ઇશ્વરીય શક્તિનું તત્વ ઉમેર્યું છે. છેલ્લી અગ્રણી કરૂણાંતિકામાં એન્ટોની અને ક્લિયોપેટ્રા (Antony and Cleopatra) તથા કોરિયોલેનસ (Coriolanus) શેક્સપીયરની સુંદર કવિતામાંની એકનું સર્જન કરે છે અને તેનો એક કવિની અત્યંત સફળ કરૂણાંતિકાઓમાં સમાવેશ થાય છે, એમ ટીકાકાર ટીએસ ઇલિયટ (T. S. Eliot) જણાવે છે.

અંતિમ સમયગાળામાં શેક્સપીયર રોમાન્સ (romance) કે ટ્રેજિક કોમેડી (tragicomedy) તરફ વળી ગયા છે અને તેમણે બીજા ત્રણ મોટા નાટકો પૂરા કર્યા છેઃ સિમ્બેલિન (Cymbeline)ધ વિન્ટર્સ ટેલ (The Winter’s Tale) અને ધ ટેમ્પેસ્ટ (The Tempest), તેમજ સહયોગમાં પર્સિલેસ, પ્રિન્સ ઓફ ટાયર (Pericles, Prince of Tyre)કરૂણાંતિકાઓથી થાકી ગયા હોય તેમ આ ચાર નાટકોમાં 1590ની કોમેડીની અસર વર્તાય છે, પરંતુ તેનો અંત સમાધાનવાળો અને સંભવિત ટ્રેજિક ભૂલોને માફ કરવા સાથે આવે છે.ઘણા વિવેચકો આ પ્રકારના ફેરફારને શેક્સપીયરના જીવનના આવેલા ફેરફારના લીધે બદલાયેલા મિજાજના પ્રતિબિબં તરીકે જુએ છે, પરંતુ તે સંભવતઃ તે સમયની થિએટ્રીકલ ફેશનનું પ્રતિબિંબ પૂરું પાડે છે.શેક્સપીયરે તેના પાછળના દિવસોમાં શક્યત જોન ફ્લેચર (John Fletcher)ની સાથે હેનરી-8 (Henry VIII) અને ધ ટુ નોબલ કિન્સમેન (The Two Noble Kinsmen) જેવા નાટક લખ્યા હતા.

 

Advertisements