મેઘદુત

મેઘદુત (પૂર્વમેઘ:)

 

 

વિધુન્વન્તં લલિતવનિતાઃ સેન્દ્રચાપં સચિત્રાઃ

સંગીતાય પ્રહતમુરજાઃ સ્નિગ્ધગમ્ભીરઘોષમ્।

અન્તસ્તોયં મણિમયભુવસ્ તુઙ્ગમ્ અભ્રંલિહાગ્રાઃ

પ્રાસાદાસ્ ત્વાં તુલયિતુમ્ અલં યત્ર તૈસ્ તૈર્ વિશેષૈઃ॥૨.૧॥

હસ્તે લીલાકમલમ્ અલકે બાલકુન્દાનુવિદ્ધં

નીતા લોધ્રપ્રસવરજસા પાણ્ડુતામ્ આનને શ્રીઃ।

ચૂડાપાશે નવકુરવકં ચારુ કર્ણે શિરીષં

સીમન્તે ચ ત્વદુપગમજં યત્ર નીપં વધૂનામ્॥૨.૨॥

યત્રોન્મત્તભ્રમરમુખરાઃ પાદપા નિત્યપુષ્પા

હંસશ્રેણીરચિતરશના નિત્યપદ્મા નલિન્યઃ।

કેકોત્કણ્ઠા ભુવનશિખિનો નિત્યભાસ્વત્કલાપા

નિત્યજ્યોત્સ્નાઃ પ્રહિતતમોવૃત્તિરમ્યાઃ પ્રદોષાઃ॥૨.૩॥

આનન્દોત્થં નયનસલિલમ્યત્ર નાન્યૈર્ નિમિત્તૈર્

નાન્યસ્ તાપં કુસુમશરજાદ્ ઇષ્ટસંયોગસાધ્યાત્।

નાપ્ય્ અન્યસ્માત્ પ્રણયકલહાદ્ વિપ્રયોગોપપત્તિર્

વિત્તેશાનાં ન ચ ખલુ વયો યૌવનાદ્ અન્યદ્ અસ્તિ॥૨.૪॥

યસ્યાં યક્ષાઃ સિતમણિમયાન્ય્ એત્ય હર્મ્યસ્થલાનિ

જ્યોતિશ્છાયાકુસુમરચિતાન્ય્ ઉત્તમસ્ત્રીસહાયાઃ।

આસેવન્તે મધુ રતિફલં કલ્પવૃક્ષપ્રસૂતં

ત્વદ્ગમ્ભીરધ્વનિષુ શનકૈઃ પુષ્કરેષ્વ્ આહતેષુ॥૨.૫॥

મન્દાકિન્યાઃ સલિલશિશિરૈઃ સેવ્યમાના મરુદ્ભિર્

મન્દારાણામ્ અનુતટરુહાં છાયયા વારિતોષ્ણાઃ।

અન્વેષ્ટવ્યૈઃ કનકસિકતામુષ્ટિનિક્ષેપગૂઢૈઃ

સંક્રીડન્તે મણિભિરમરપ્રાર્થિતયા યત્ર કન્યાઃ॥૨.૬॥

નીવીબન્ધોચ્છ્વાસિતશિથિલં યત્ર બિમ્બાધરાણાં

ક્ષૌમં રાગાદનિભૃતકરેષ્વ્ આક્ષિપત્સુ પ્રિયેષુ।

અર્ચિસ્તુઙ્ગાન્ અભિમુખમ્ અપિ પ્રાપ્ય રત્નપ્રદીપાન્

હ્રીમૂઢાનાં ભવતિ વિફલપ્રેરણા ચૂર્ણમુષ્ટિઃ॥૨.૭॥

નેત્રા નીતાઃ સતતગતિના યદ્વિમાનાગ્રભૂમીર્

આલેખ્યાનાં સલિલકણિકાદોષમ્ ઉત્પાદ્ય સદ્યઃ।

શઙ્કાસ્પૃષ્ટા ઇવ જલમુચસ્ ત્વાદૃશા જાલમાર્ગૈર્

ધૂમોદ્ગારાનુકૃતિનિપુણા જર્જરા નિષ્પતન્તિ॥૨.૮॥

યત્ર સ્ત્રીણાં પ્રિયતમભુજોચ્છ્વાસિતાલિઙ્ગિતાનામ્

અઙ્ગગ્લાનિં સુરતજનિતાં તન્તુજાલાવલમ્બાઃ।

ત્વત્સંરોધાપગમવિશદશ્ ચન્દ્રપાદૈર્ નિશીથે

વ્યાલુમ્પન્તિ સ્ફુટજલલવસ્યન્દિનશ્ ચન્દ્રકાન્તાઃ॥૨.૯॥

અક્ષય્યાન્તર્ભવનનિધયઃ પ્રત્યહં રક્તકણ્ઠૈર્

ઉદ્ગાયદ્ભિર્ ધનપતિયશઃ કિંનરૈર્ યત્ર સાર્ધમ્।

વૈભ્રાજાખ્યં વિબુધવનિતાવારમુખ્યસહાયા

બદ્ધાલાપા બહિરુપવનં કામિનો નિર્વિશન્તિ॥૨.૧૦॥

ગત્યુત્કમ્પાદ્ અલકપતિતૈર્ યત્ર મન્દારપુષ્પૈઃ

પુત્રચ્છેદૈઃ કનકકમલૈઃ કર્ણવિસ્રંશિભિશ્ ચ।

મુક્તાજાલૈઃ સ્તનપરિસરચ્છિન્નસૂત્રૈશ્ ચ હારૈર્

નૈશો માર્ગઃ સવિતુર્ ઉદયે સૂચ્યતે કામિનીનામ્॥૨.૧૧॥

વાસશ્ ચિત્રં મધુ નયનયોર્ વિભ્રમાદેશદક્ષં

પુષ્પોદ્ભેદં સહ કિસલયૈર્ ભૂષણાનાં વિકલ્પમ્।

લાક્ષારાગં ચરણકમલન્યાસયોગ્યં ચ યસ્યામ્

એકઃ સૂતે સકલમ્ અબલામણ્ડનં કલ્પવૃક્ષઃ॥૨.૧૨॥

પત્રશ્યામા દિનકરહયસ્પર્ધિનો યત્ર વાહાઃ

શૈલોદગ્રાસ્ ત્વમ્ ઇવ કરિણો વૃષ્ટિમન્તઃ પ્રભેદાત્।

યોધાગ્રણ્યઃ પ્રતિદશમુખં સંયુગે તસ્થિવાંસઃ

પ્રત્યાદિષ્ટાભરણરુચયશ્ ચન્દ્રહાસવ્રણાઙ્કૈઃ॥૨.૧૩॥

મત્વા દેવં ધનપતિસખં યત્ર સાક્ષાદ્ વસન્તં

પ્રાયશ્ ચાપં ન વહતિ ભયાન્ મન્મથઃ ષટ્પદજ્યમ્।

સભ્ર્ઊભઙ્ગપ્રહિતનયનૈઃ કામિલક્ષ્યેષ્વ્ અમોઘૈસ્

તસ્યારમ્ભશ્ ચતુરવનિતાવિભ્રમૈર્ એવ સિદ્ધઃ॥૨.૧૪॥

તત્રાગારં ધનપતિગૃહાન્ ઉત્તરેણાસ્મદીયં

દૂરાલ્ લક્ષ્યં સુરપતિધનુશ્ચારુણા તોરણેન।

યસ્યોપાન્તે કૃતકતનયઃ કાન્તયા વર્ધિતો મે

હસ્તપ્રાપ્યસ્તવકનમિતો બાલમન્દારવૃક્ષઃ॥૨.૧૫॥

વાપી ચાસ્મિન્ મરકતશિલાબદ્ધસોપાનમાર્ગા

હૈમૈશ્છન્ના વિકચકમલૈઃ સ્નિગ્ધવૈદૂર્યનાલૈઃ।

યસ્યાસ્ તોયે કૃતવસતયો માનસં સંનિકૃષ્ટં

નાધ્યાસ્યન્તિ વ્યપગતશુચસ્ ત્વામ્ અપિ પ્રેક્ષ્ય હંસાઃ॥૨.૧૬॥

તસ્યાસ્ તીરે રચિતશિખરઃ પેશલૈર્ ઇન્દ્રનીલૈઃ

ક્રીડાશૈલઃ કનકકદલીવેષ્ટનપ્રેક્ષણીયઃ।

મદ્ગેહિન્યાઃ પ્રિય ઇતિ સખે ચેતસા કાતરેણ

પ્રેક્ષ્યોપાન્તસ્ફુરિતતડિતં ત્વાં તમ્ એવ સ્મરામિ॥૨.૧૭॥

રક્તાશોકશ્ ચલકિસલયઃ કેસરશ્ ચાત્ર કાન્તઃ

પ્રત્યાસન્નૌ કુરુવકવૃતેર્ માધવીમણ્ડપસ્ય।

એકઃ સખ્યાસ્ તવ સહ મયા વામપાદાભિલાષી

કાઙ્ક્ષત્ય્ અન્યો વદનમદિરાં દોહદચ્છદ્મનાસ્યાઃ॥૨.૧૮॥

તન્મધ્યે ચ સ્ફટિકફલકા કાઞ્ચની વાસયષ્ટિર્

મૂલે બદ્ધા મણિભિર્ અનતિપ્રૌઢવંશપ્રકાશૈઃ।

તાલૈઃ શિઞ્જાવલયસુભગૈર્ નર્તિતઃ કાન્તયા મે

યામ્ અધ્યાસ્તે દિવસવિગમે નીલકણ્ઠઃ સુહૃદ્ વઃ॥૨.૧૯॥

એભિઃ સાધો હૃદયનિહિતૈર્ લક્ષણૈર્ લક્ષયેથા

દ્વારોપાન્તે લિખિતવપુષૌ શઙ્ખપદ્મૌ ચ દૃષ્ટ્વા।

ક્ષામચ્છાયાં ભવનમ્ અધુના મદ્વિયોગેન નૂનં

સૂર્યાપાયે ન ખલુ કમલં પુષ્યતિ સ્વામભિખ્યામ્॥૨.૨૦॥

ગત્વા સદ્યઃ કલભતનુતાં શીઘ્રસંપાતહેતોઃ

ક્રીડાશૈલે પ્રથમકથિતે રમ્યસાનૌ નિષણ્ણઃ।

અર્હસ્ય્ અન્તર્ભવનપતિતાં કર્તુમ્ અલ્પાલ્પભાસં

ખદ્યોતાલીવિલસિતનિભાં વિદ્યુદુન્મેષદૃષ્ટિમ્॥૨.૨૧॥

તન્વી શ્યામા શિખરીદશના પક્વબિમ્બાધરૌષ્ઠી

મધ્યે ક્ષામા ચકિતહરિણીપ્રેક્ષણા નિમ્નનાભિઃ।

શ્રોણીભારાદ્ અલસગમના સ્તોકનમ્રા સ્તનાભ્યાં

યા તત્ર સ્યાદ્ યુવતીવિષયે સૃષ્ટિર્ આદ્યૈવ ધાતુઃ॥૨.૨૨॥

તાં જાનીથાઃ પરિમિતકથાં જીવિતં મે દ્વિતીયં

દૂરીભૂતે મયિ સહચરે ચક્રવાકીમ્ ઇવૈકામ્।

ગાઢોત્કણ્ઠાં ગુરુષુ દિવસેષ્વ્ એષુ ગચ્છત્સુ બાલાં

જાતાં મન્યે શિશિરમથિતાં પદ્મિનીં વાન્યર્ઊપામ્॥૨.૨૩॥

નૂનં તસ્યાઃ પ્રબલરુદિતોચ્છૂનનેત્રં પ્રિયાયા

નિઃશ્વાસાનામ્ અશિશિરતયા ભિન્નવર્ણાધરોષ્ઠમ્।

હસ્તન્યસ્તં મુખમ્ અસકલવ્યક્તિ લમ્બાલકત્વાદ્

ઇન્દોર્ દૈન્યં ત્વદનુસરણક્લિષ્ટકાન્તેર્ બિભર્તિ॥૨.૨૪॥

આલોકે તે નિપતતિ પુરા સા બલિવ્યાકુલા વા

મત્સાદૃશ્યં વિરહતનુ વા ભાવગમ્યં લિખન્તી।

પૃચ્છન્તી વા મધુરવચનાં સારિકાં પઞ્જરસ્થાં

કચ્ચિદ્ ભર્તુઃ સ્મરસિ રસિકે ત્વં હિ તસ્ય પ્રિયેતિ॥૨.૨૫॥

ઉત્સઙ્ગે વા મલિનવસને સૌમ્ય નિક્ષિપ્ય વીણાં

મદ્ગોત્રાઙ્કં વિરચિતપદં ગેયમ્ ઉદ્ગાતુકામા।

તન્ત્રીમ્ આર્દ્રાં નયનસલિલૈઃ સારયિત્વા કથંચિદ્

ભૂયો ભૂયઃ સ્વયમ્ અપિ કૃતાં મૂર્ચ્છનાં વિસ્મરન્તી॥૨.૨૬॥

શેષાન્ માસાન્ વિરહદિવાસસ્થાપિતસ્યાવધેર્ વા

વિન્યસ્યન્તી ભુવિ ગણનયા દેહલીદત્તપુષ્પૈઃ।

સમ્ભોગં વા હૃદયનિહિતારમ્ભમ્ આસ્વાદયન્તી

પ્રાયેણૈતે રમણવિરહેષ્વ્ અઙ્ગનાનાં વિનોદાઃ॥૨.૨૭॥

સવ્યાપારમ્ અહનિ ન તથા પીડયેદ્ વિપ્રયોગઃ

શઙ્કે રાત્રૌ ગુરુતરશુચં નિર્વિનોદાં સખીં તે।

મત્સન્દેશઃ સુખયિતુમ્ અલં પશ્ય સાધ્વીં નિશીથે

તામ્ ઉન્નિદ્રામ્ અવનિશયનાં સૌધવાતાયનસ્થઃ॥૨.૨૮॥

આધિક્ષામાં વિરહશયને સંનિષણ્ણૈકપાર્શ્વાં

પ્રાચીમૂલે તનુમ્ ઇવ કલામાત્રશેષાં હિમાંશોઃ।

નીતા રાત્રિઃ ક્ષણ ઇવ મયા સાર્ધમ્ ઇચ્છારતૈર્ યા

તામ્ એવોષ્ણૈર્ વિરહમહતીમ્ અશ્રુભિર્ યાપયન્તીમ્॥૨.૨૯॥

પાદાન્ ઇન્દોરમૃતશિશિરાઞ્જલમાર્ગપ્રવિષ્ટાન્

પૂર્વપ્રીત્યા ગતમભુમુખં સંનિવૃત્તં તથૈવ।

ચક્ષુઃ ખેદાત્ સલિલગુરુભિઃ પક્ષ્મભિશ્છાદયન્તીં

સાભ્રે.અહ્નીવ સ્થલકમલિની ન પ્રભુદ્ધાં ન સુપ્તામ્॥૨.૩૦॥

નિઃશ્વાસેનાધરકિસલયક્લેશિના વિક્ષિપન્તીં

શુદ્ધસ્નાનાત્ પરુષમલકં નૂનમાગણ્ણ્દલમ્બમ્।

મત્સંભોગઃ કથમુપનમેત્ સ્વપ્નજો.અપીતિ નિદ્રામ્

આકાઙ્ક્ષન્તીં નયનસલિલોત્પીડરુદ્ધાવકાશમ્॥૨.૩૧॥

આદ્યે બદ્ધા વિરહદિવસે યા શિખા દામ હિત્વા

શાપસ્યાન્તે વિગલિતશુચા તાં મયોદ્વેષ્ટનીયામ્।

સ્પર્શક્લિષ્ટામ્ અયમિતનખેનાસકૃત્સારયન્તીં

ગણ્ડાભોગાત્ કઠિનવિષમામ્ એકવેણીં કરેણ॥૨.૩૨॥

સા સંન્યસ્તાભરણમ્ અબલા પેશલં ધારયન્તી

શય્યોત્સઙ્ગે નિહિતમ્ અસકૃદ્ દુઃખદુઃખેન ગાત્રમ્।

ત્વામ્ અપ્ય્ અસ્રં નવજલમયં મોચયિષ્યત્ય્ અવશ્યં

પ્રાયઃ સર્વો ભવતિ કરુણાવૃત્તિર્ આર્દ્રાન્તરાત્મા॥૨.૩૩॥

જાને સખ્યાસ્ તવ મયિ મનઃ સંભૃતસ્નેહમસ્માદ્

ઇત્થંભૂતાં પ્રથમવિરહે તામ્ અહં તર્કયામિ।

વાચાલં માં ન ખલુ સુભગંમન્યભાવઃ કરોતિ

પ્રત્યક્ષં તે નિખિલમ્ અચિરાદ્ ભ્રાતર્ ઉક્તં મયા યત્॥૨.૩૪॥

રુદ્ધાપાઙ્ગપ્રસરમ્ અલકૈર્ અઞ્જનસ્નેહશૂન્યં

પ્રત્યાદેશાદ્ અપિ ચ મધુનો વિસ્મૃતભ્ર્ઊવિલાસમ્।

ત્વય્ય્ આસન્ને નયનમ્ ઉપરિસ્પન્દિ શઙ્કે મૃગાક્ષ્યા

મીનક્ષોભાચ્ ચલકુવલયશ્રીતુલામ્ એષ્યતીતિ॥૨.૩૫॥

વામશ્ ચાસ્યાઃ કરરુહપદૈર્ મુચ્યમાનો મદીયૈર્

મુક્તાજાલં ચિરપરિચિતં ત્યાજિતો દૈવગત્યા।

સંભોગાન્તે મમ સમુચિતો હસ્તસંવાહમાનાં

યાસ્યત્ય્ ઊરુઃ સરસકદલીસ્તમ્ભગૌરશ્ ચલત્વમ્॥૨.૩૬॥

તસ્મિન્ કાલે જલદ યદિ સા લબ્ધનિદ્રાસુખા સ્યાદ્

અન્વાસ્યૈનાં સ્તનિતવિમુખો યામમાત્રં સહસ્વ।

મા ભૂદ્ અસ્યાઃ પ્રણયિનિ મયિ સ્વપ્નલબ્ધે કથંચિત્

સદ્યઃ કણ્ઠચ્યુતભુજલતાગ્રન્થિ ગાઢોપગૂઢમ્॥૨.૩૭॥

તામ્ ઉત્થાપ્ય સ્વજલકણિકાશીતલેનાનિલેન

પ્રત્યાશ્વસ્તાં સમમ્ અભિનવૈર્ જાલકૈર્ માલતીનામ્।

વિદ્યુદ્ગર્ભઃ સ્તિમિતનયનાં ત્વત્સનાથે ગવાક્ષે

વક્તું ધીરઃ સ્તનિતવચનૈર્ માનિનીં પ્રક્રમેથાઃ॥૨.૩૮॥

ભર્તુર્ મિત્રં પ્રિયમ્ અવિધવે વિદ્ધિ મામ્ અમ્બુવાહં

તત્સંદેશૈર્ હૃદયનિહિતૈર્ આગતં ત્વત્સમીપમ્।

યો વૃન્દાનિ ત્વરયતિ પથિ શ્રમ્યતાં પ્રોષિતાનાં

મન્દ્રસ્નિગ્ધૈર્ ધ્વનિભિર્ અબલાવેણિમોક્ષોત્સુકાનિ॥૨.૩૯॥

ઇત્ય્ આખ્યાતે પવનતનયં મૈથિલીવોન્મુખી સા

ત્વામ્ ઉત્કણ્ઠોચ્છ્વસિતહૃદયા વીક્ષ્ય સમ્ભાવ્ય ચૈવ।

શ્રોષ્યત્ય્ અસ્માત્ પરમ્ અવહિતા સૌમ્ય સીમન્તિનીનાં

કાન્તોદન્તઃ સુહૃદુપનતઃ સંગમાત્ કિંચિદ્ ઊનઃ॥૨.૪૦॥

તામ્ આયુષ્મન્ મમ ચ વચનાદ્ આત્મનશ્ ચોપકર્તું

બ્ર્ઊયા એવં તવ સહચરો રામગિર્યાશ્રમસ્થઃ।

અવ્યાપન્નઃ કુશલમ્ અબલે પૃચ્છતિ ત્વાં વિયુક્તઃ

પૂર્વાભાષ્યં સુલભવિપદાં પ્રાણિનામ્ એતદ્ એવ॥૨.૪૧॥

અઙ્ગેનાઙ્ગં પ્રતનુ તનુના ગાઢતપ્તેન તપ્તં

સાસ્રેણાશ્રુદ્રુતમ્ અવિરતોત્કણ્ઠમ્ ઉત્કણ્ઠિતેન।

ઉષ્ણોચ્છ્વાસં સમધિકતરોચ્છ્વાસિના દૂરવર્તી

સંકલ્પૈસ્ તૈર્ વિશતિ વિધિના વૈરિણા રુદ્ધમાર્ગઃ॥૨.૪૨॥

શબ્દાખ્યેયં યદપિ કિલ તે યઃ સખીનાં પુરસ્તાત્

કર્ણે લોલઃ કથયિતુમ્ અભૂદ્ આનનસ્પર્શલોભાત્।

સો ऽતિક્રાન્તઃ શ્રવણવિષયં લોચનાભ્યામ્ અદૃષ્ટસ્

ત્વામ્ ઉત્કણ્ઠાવિરચિતપદં મન્મુખેનેદમ્ આહ॥૨.૪૩॥

શ્યામાસ્વ્ અઙ્ગં ચકિતહરિણીપ્રેક્ષણે દૃષ્ટિપાતં

વક્ત્રચ્છાયાં શશિનિ શિખિનાં બર્હભારેષુ કેશાન્।

ઉત્પશ્યામિ પ્રતનુષુ નદીવીચિષુ ભ્ર્ઊવિલાસાન્

હન્તૈકસ્મિન્ ક્વચિદ્ અપિ ન તે ચણ્ડિ સાદૃશ્યમ્ અસ્તિ॥૨.૪૪॥

ત્વામ્ આલિખ્ય પ્રણયકુપિતાં ધાતુરાગૈઃ શિલાયામ્

આત્માનં તે ચરણપતિતં યાવદ્ ઇચ્છામિ કર્તુમ્।

અસ્રૈસ્ તાવન્ મુહુર્ ઉપચિતૈર્ દૃષ્ટિર્ આલુપ્યતે મે

ક્ર્ઊરસ્ તસ્મિન્ન્ અપિ ન સહતે સંગમં નૌ કૃતાન્તઃ॥૨.૪૫॥

ધારાસિક્તસ્થલસુરભિણસ્ ત્વન્મુખસ્યાસ્ય બાલે

દૂરીભૂતં પ્રતનુમ્ અપિ માં પઞ્ચબાણઃ ક્ષિણોતિ।

ઘર્માન્તે ऽસ્મિન્ વિગણય કથં વાસરાણિ વ્રજેયુર્

દિક્સંસક્તપ્રવિતતઘનવ્યસ્તસૂર્યાતપાનિ॥૨.૪૫અ॥

મામ્ આકાશપ્રણિહિતભુજં નિર્દયાશ્લેષહેતોર્

લબ્ધાયાસ્ તે કથમ્ અપિ મયા સ્વપ્નસન્દર્શનેષુ।

પશ્યન્તીનાં ન ખલુ બહુશો ન સ્થલીદેવતાનાં

મુક્તાસ્થૂલાસ્ તરુકિસલયેષ્વ્ અશ્રુલેશાઃ પતન્તિ॥૨.૪૬॥

ભિત્ત્વા સદ્યઃ કિસલયપુટાન્ દેવદારુદ્રુમાણાં

યે તત્ક્ષીરસ્રુતિસુરભયો દક્ષિણેન પ્રવૃત્તાઃ।

આલિઙ્ગ્યન્તે ગુણવતિ મયા તે તુષારાદ્રિવાતાઃ

પૂર્વં સ્પૃષ્ટં યદિ કિલ ભવેદ્ અઙ્ગમ્ એભિસ્ તવેતિ॥૨.૪૭॥

સંક્ષિપ્યન્તે ક્ષન ઇવ કથં દીર્ઘયામા ત્રિયામા

સર્વાવસ્થાસ્વ્ અહર્ અપિ કથં મન્દમન્દાતપં સ્યાત્।

ઇત્થં ચેતશ્ ચટુલનયને દુર્લભપ્રાર્થનં મે

ગાઢોષ્માભિઃ કૃતમ્ અશરણં ત્વદ્વિયોગવ્યથાભિઃ॥૨.૪૮॥

નન્વ્ આત્માનં બહુ વિગણયન્ન્ આત્મનૈવાવલમ્બે

તત્કલ્યાણિ ત્વમ્ અપિ નિતરાં મા ગમઃ કાતરત્વમ્।

કસ્યાત્યન્તં સુખમ્ ઉપનતં દુઃખમ્ એકાન્તતો વા

નીચૈર્ ગચ્છત્ય્ ઉપરિ ચ દશા ચક્રનેમિક્રમેણ॥૨.૪૯॥

શાપાન્તો મે ભુજગશયનાદ્ ઉત્થિતે શાર્ઙ્ગપાણૌ

શેષાન્ માસાન્ ગમય ચતુરો લોચને મીલયિત્વા।

પશ્ચાદ્ આવાં વિરહગુણિતં તં તમ્ આત્માભિલાષં

નિર્વેક્ષ્યાવઃ પરિણતશરચ્ચન્દ્રિકાસુ ક્ષપાસુ॥૨.૫૦॥

ભૂયશ્ચાહ ત્વમ્ અપિ શયને કણ્ઠલગ્ના પુરા મે

નિદ્રાં ગત્વા કિમ્ અપિ રુદતી સસ્વરં વિપ્રબુદ્ધા।

સાન્તર્હાસં કથિતમ્ અસકૃત્ પૃચ્છતશ્ ચ ત્વયા મે

દૃષ્ટઃ સ્વપ્ને કિતવ રમયન્ કામ્ અપિ ત્વં મયેતિ॥૨.૫૧॥

એતસ્માન્ માં કુશલિનમ્ અભિજ્ઞાનદાનાદ્ વિદિત્વા

મા કૌલીનાદ્ અસિતનયને મય્ય્ અવિશ્વાસિની ભૂઃ।

સ્નેહાન્ આહુઃ કિમ્ અપિ વિરહે ધ્વંસિનસ્ તે ત્વ્ અભોગાદ્

ઇષ્ટે વસ્તુન્ય્ ઉપચિતરસાઃ પ્રેમરાશીભવન્તિ॥૨.૫૨॥

આશ્વાસ્યૈવં પ્રથમવિરહોદગ્રશોકાં સખીં તે

શૈલાદ્ આશુ ત્રિનયનવૃષોત્ખાતકૂટાન્ નિવૃત્તઃ।

સાભિજ્ઞાનપ્રહિતકુશલૈસ્ તદ્વચોભિર્ મમાપિ

પ્રાતઃ કુન્દપ્રસવશિથિલં જીવિતં ધારયેથાઃ॥૨.૫૩॥

કચ્ચિત્ સૌમ્ય વ્યવસિતમ્ ઇદં બન્ધુકૃત્યં ત્વયા મે

પ્રત્યાદેશાન્ ન ખલુ ભવતો ધીરતાં કલ્પયામિ।

નિઃશબ્દો ऽપિ પ્રદિશસિ જલં યાચિતશ્ ચાતકેભ્યઃ

પ્રત્યુક્તં હિ પ્રણયિષુ સતામ્ ઈપ્સિતાર્થક્રિયૈવ॥૨.૫૪॥

 

Advertisements

મેઘદુત

પૂર્વમેઘ (કાલિદાસ)

કશ્ચિત્ કાન્તાવિરહગુરુણા સ્વાધિકારાત્ પ્રમત્તઃ

શાપેનાસ્તંગમિતમહિમા વર્ષભોગ્યેણ ભર્તુઃ।

યક્ષશ્ ચક્રે જનકતનયાસ્નાનપુણ્યોદકેષુ

સ્નિગ્ધચ્છાયાતરુષુ વસતિં રામગિર્યાશ્રમેષુ॥૧.૧॥

તસ્મિન્ન્ અદ્રૌ કતિચિદ્ અબલાવિપ્રયુક્તઃ સ કામી

નીત્વા માસાન્ કનકવલયભ્રંશરિક્તપ્રકોષ્ઠઃ।

આષાઢસ્ય પ્રથમદિવસે મેઘમ્ આશ્લિષ્ટસાનું

વપ્રક્રીડાપરિણતગજપ્રેક્ષણીયં દદર્શ॥૧.૨॥

તસ્ય સ્થિત્વા કથમ્ અપિ પુરઃ કૌતુકાધાનહેતોર્

અન્તર્બાષ્પશ્ ચિરમ્ અનુચરો રાજરાજસ્ય દધ્યૌ।

મેઘાલોકે ભવતિ સુખિનો ऽપ્ય્ અન્યથાવૃત્તિ ચેતઃ

કણ્ઠાશ્લેષપ્રણયિનિ જને કિં પુનર્ દૂરસંસ્થે॥૧.૩॥

પ્રત્યાસન્ને નભસિ દયિતાજીવિતાલમ્બનાર્થી

જીમૂતેન સ્વકુશલમયીં હારયિષ્યન્ પ્રવૃત્તિમ્।

સ પ્રત્યગ્રૈઃ કુટજકુસુમૈઃ કલ્પિતાર્ઘાય તસ્મૈ

પ્રીતઃ પ્રીતિપ્રમુખવચનં સ્વાગતં વ્યાજહાર॥૧.૪॥

ધૂમજ્યોતિઃસલિલમરુતાં સંનિપાતઃ ક્વ મેઘઃ

સન્દેશાર્થાઃ ક્વ પટુકરણૈઃ પ્રાણિભિઃ પ્રાપણીયાઃ।

ઇત્ય્ ઔત્સુક્યાદ્ અપરિગણયન્ ગુહ્યકસ્ તં યયાચે

કામાર્તા હિ પ્રકૃતિકૃપણાશ્ ચેતનાચેતએષુ॥૧.૫॥

જાતં વંશે ભુવનવિદિતે પુષ્કરાવર્તકાનાં

જાનામિ ત્વાં પ્રકૃતિપુરુષં કામર્ઊપં મઘોનઃ।

તેનાર્થિત્વં ત્વયિ વિધિવશાદ્ દૂરબન્ધુર્ ગતો ऽહં

યાચ્ઞા મોઘા વરમ્ અધિગુણે નાધમે લબ્ધકામા॥૧.૬॥

સંતપ્તાનાં ત્વમસિ શરણં તત્ પયોદ પ્રિયાયાઃ

સંદેશં મે હર ધનપતિક્રોધવિશ્લેષિતસ્ય।

ગન્તવ્યા તે વસતિર્ અલકા નામ યક્ષેશ્વરાણાં

બાહ્યોદ્યાનસ્થિતહરશિરશ્ચન્દ્રિકાધૌતહર્મ્યા॥૧.૭॥

ત્વામ્ આર્ઊઢં પવનપદવીમ્ ઉદ્ગૃહીતાલકાન્તાઃ

પ્રેક્ષિષ્યન્તે પથિકવનિતાઃ પ્રત્યયાદ્ આશ્વસન્ત્યઃ।

કઃ સંનદ્ધે વિરહવિધુરાં ત્વય્ય્ ઉપેક્ષેત જાયાં

ન સ્યાદ્ અન્યો ऽપ્ય્ અહમ્ ઇવ જનો યઃ પરાધીનવૃત્તિઃ॥૧.૮॥

ત્વાં ચાવશ્યં દિવસગણનાતત્પરામ્ એકપત્નીમ્

અવ્યાપન્નામ્ અવિહતગતિર્ દ્રક્ષ્યસિ ભ્રાતૃજાયામ્।

આશાબન્ધઃ કુસુમસદૃશં પ્રાયશો હ્ય્ અઙ્ગનાનાં

સદ્યઃ પાતિ પ્રણયિ હૃદયં વિપ્રયોગે રુણદ્ધિ॥૧.૯॥

મન્દં મન્દં નુદતિ પવનશ્ ચાનુકૂલો યથા ત્વાં

વામશ્ ચાયં નદતિ મધુરં ચાતકસ્ તે સગન્ધઃ।

ગર્ભાધાનક્ષણપરિચયાન્ નૂનમ્ આબદ્ધમાલાઃ

સેવિષ્યન્તે નયનસુભગં ખે ભવન્તં બલાકાઃ॥૧.૧૦॥

કર્તું યચ્ ચ પ્રભવતિ મહીમ્ ઉચ્છિલીન્ધ્રામ્ અવન્ધ્યાં

તચ્ છ્રુત્વા તે શ્રવણસુભગં ગર્જિતં માનસોત્કાઃ।

આ કૈલાસાદ્ બિસકિસલયચ્છેદપાથેયવન્તઃ

સંપત્સ્યન્તે નભસિ ભવતો રાજહંસાઃ સહાયાઃ॥૧.૧૧॥

આપૃચ્છસ્વ પ્રિયસખમ્ અમું તુઙ્ગમ્ આલિઙ્ગ્ય શૈલં

વન્દ્યૈઃ પુંસાં રઘુપતિપદૈર્ અઙ્કિતં મેખલાસુ।

કાલે કાલે ભવતિ ભવતો યસ્ય સંયોગમ્ એત્ય

સ્નેહવ્યક્તિશ્ ચિરવિરહજં મુઞ્ચતો બાષ્પમુષ્ણમ્॥૧.૧૨॥

મર્ગં તાવચ્ છૃણુ કથયતસ્ ત્વત્પ્રયાણાનુર્ઊપં

સંદેશં મે તદનુ જલદ શ્રોષ્યસિ શ્રોત્રપેયમ્।

ખિન્નઃ ખિન્નઃ શિહરિષુ પદં ન્યસ્ય ગન્તાસિ યત્ર

ક્ષીણઃ ક્ષીણઃ પરિલઘુ પયઃ સ્રોતસાં ચોપભુજ્ય॥૧.૧૩॥

અદ્રેઃ શૃઙ્ગં હરતિ પવનઃ કિં સ્વિદ્ ઇત્ય્ ઉન્મુખીભિર્

દૃષ્ટોત્સાહશ્ ચકિતચકિતં મુગ્ધસિદ્ધાઙ્ગનાભિઃ।

સ્થાનાદ્ અસ્માત્ સરસનિચુલાદ્ ઉત્પતોદઙ્મુખઃ ખં

દિઙ્નાગાનાં પથિ પરિહરન્ સ્થૂલહસ્તાવલેપાન્॥૧.૧૪॥

રત્નચ્છાયાવ્યતિકર ઇવ પ્રેક્ષ્યમેતત્પુરસ્તાદ્

વલ્મીકાગ્રાત્ પ્રભવતિ ધનુઃખણ્ડમ્ આખણ્ડલસ્ય।

યેન શ્યામં વપુર્ અતિતરાં કાન્તિમ્ આપત્સ્યતે તે

બર્હેણેવ સ્ફુરિતરુચિના ગોપવેષસ્ય વિષ્ણોઃ॥૧.૧૫॥

ત્વય્ય્ આયન્તં કૃષિફલમ્ ઇતિ ભ્ર્ઊવિકારાન્ અભિજ્ઞૈઃ

પ્રીતિસ્નિગ્ધૈર્જનપદવધૂલોચનૈઃ પીયમાનઃ।

સદ્યઃસીરોત્કષણસુરભિ ક્ષેત્રમ્ આરુહ્ય માલં

કિંચિત્ પશ્ચાદ્ વ્રજ લઘુગતિર્ ભૂય એવોત્તરેણ॥૧.૧૬॥

ત્વામ્ આસારપ્રશમિતવનોપપ્લવં સાધુ મૂર્ધ્ના

વક્ષ્યત્ય્ અધ્વશ્રમપરિગતં સાનુમાન્ આમ્રકૂટઃ।

ન ક્ષુદ્રો ऽપિ પ્રથમસુકૃતાપેક્ષયા સંશ્રયાય

પ્રાપ્તે મિત્રે ભવતિ વિમુખઃ કિં પુનર્ યસ્ તત્થોચ્ચૈઃ॥૧.૧૭॥

છન્નોપાન્તઃ પરિણતફલદ્યોતિભિઃ કાનનામ્રૈસ્

ત્વય્ય્ આર્ઊઢે શિખરમ્ અચલઃ સ્નિગ્ધવેણીસવર્ણે।

નૂનં યાસ્યત્ય્ અમરમિથુનપ્રેક્ષણીયામ્ અવસ્થાં

મધ્યે શ્યામઃ સ્તન ઇવ ભુવઃ શેષવિસ્તારપાણ્ડુઃ॥૧.૧૮॥

સ્થિત્વા તસ્મિન્ વનચરવધૂભુક્તકુઞ્જે મુહૂર્તં

તોયોત્સર્ગદ્રુતતરગતિસ્ તત્પરં વર્ત્મ તીર્ણઃ।

રેવાં દ્રક્ષ્યસ્ય્ ઉપલવિષમે વિન્ધ્યપાદે વિશીર્ણાં

ભક્તિચ્છેદૈર્ ઇવ વિરચિતાં ભૂતિમ્ અઙ્ગે ગજસ્ય॥૧.૧૯॥

અધ્વક્લાન્તં પ્રતિમુખગતં સાનુમાનામ્રકૂટસ્

તુઙ્ગેન ત્વાં જલદ શિરસા વક્ષ્યતિ શ્લાઘમાનઃ।

આસારેણ ત્વમ્ અપિ શમયેસ્ તસ્ય નૈદાઘમ્ અગ્નિં

સદ્ભાવાર્દ્રઃ ફલતિ ન ચિરેણોપકારો મહત્સુ॥૧.૧૯ક॥}

તસ્યાસ્ તિક્તૈર્ વનગજમદૈર્ વાસિતં વાન્તવૃષ્ટિર્

જમ્બૂકુઞ્જપ્રતિહતરયં તોયમ્ આદાય ગચ્છેઃ।

અન્તઃસારં ઘન તુલયિતું નાનિલઃ શક્ષ્યતિ ત્વાં

રિક્તઃ સર્વો ભવતિ હિ લઘુઃ પૂર્ણતા ગૌરવાય॥૧.૨૦॥

નીપં દૃષ્ટ્વા હરિતકપિશં કેસરૈર્ અર્ધર્ઊઢૈર્

આવિર્ભૂતપ્રથમમુકુલાઃ કન્દલીશ્ ચાનુકચ્છમ્।

જગ્ધ્વારણ્યેષ્વ્ અધિકસુરભિં ગન્ધમ્ આઘ્રાય ચોર્વ્યાઃ

સારઙ્ગાસ્ તે જલલવમુચઃ સૂચયિષ્યન્તિ માર્ગમ્॥૧.૨૧॥

અમ્ભોબિન્દુગ્રહણચતુરાંશ્ ચાતકાન્ વીક્ષમાણાઃ

શ્રેણીભૂતાઃ પરિગણનયા નિર્દિશન્તો બલાકાઃ।

ત્વામ્ આસાદ્ય સ્તનિતસમયે માનયિષ્યન્તિ સિદ્ધાઃ

સોત્કમ્પાનિ પ્રિયસહચરીસંભ્રમાલિઙ્ગિતાનિ॥૧.૨૨॥

ઉત્પશ્યામિ દ્રુતમપિ સખે મત્પ્રિયાર્થં યિયાસોઃ

કાલક્ષેપં કકુભસુરભૌ પર્વતે પર્વેતે તે।

શુક્લાપાઙ્ગૈઃ સજલનયનૈઃ સ્વાગતીકૃત્ય કેકાઃ

પ્રતુદ્યાતઃ કથમ્ અપિ ભવાન્ ગન્તુમ્ આશુ વ્યવસ્યેત્॥૧.૨૩॥

પાણ્ડુચ્છાયોપવનવૃતયઃ કેતકૈઃ સૂચિભિન્નૈર્

નીડારમ્ભૈર્ ગૃહબલિભુજામ્ આકુલગ્રામચૈત્યાઃ।

ત્વય્ય્ આસન્ને પરિણતફલશ્યામજમ્બૂવનાન્તાઃ

સંપત્સ્યન્તે કતિપયદિનસ્થાયિહંસા દશાર્ણાઃ॥૧.૨૪॥

તેષાં દિક્ષુ પ્રથિતવિદિશાલક્ષણાં રાજધાનીં

ગત્વા સદ્યઃ ફલમ્ અવિકલં કામુકત્વસ્ય લબ્ધા।

તીરોપાન્તસ્તનિતસુભગં પાસ્યસિ સ્વાદુ યસ્માત્

સભ્ર્ઊભઙ્ગં મુખમ્ ઇવ પયો વેત્રવત્યાશ્ ચલોર્મિ॥૧.૨૫॥

નીચૈરાખ્યં ગિરિમ્ અધિવસેસ્ તત્ર વિશ્રામહેતોસ્

ત્વત્સમ્પર્કાત્ પુલકિતમ્ ઇવ પ્રૌઢપુષ્પૈઃ કદમ્બૈઃ।

યઃ પુણ્યસ્ત્રીરતિપરિમલોદ્ગારિભિર્ નાગરાણામ્

ઉદ્દામાનિ પ્રથયતિ શિલાવેશ્મભિર્ યૌવનાનિ॥૧.૨૬॥

વિશ્રાન્તઃ સન્ વ્રજ વનનદીતીરજાનાં નિષિઞ્ચન્ન્

ઉદ્યાનાનાં નવજલકણૈર્ યૂથિકાજાલ્કાનિ।

ગણ્ડસ્વેદાપનયનરુજાક્લાન્તકર્ણોત્પલાનાં

છાયાદાનાત્ ક્ષણપરિચિતઃ પુષ્પલાવીમુખાનામ્॥૧.૨૭॥

વક્રઃ પન્થા યદપિ ભવતઃ પ્રસ્થિતસ્યોત્તરાશાં

સૌધોત્સઙ્ગપ્રણયવિમુખો મા સ્મ ભૂર્ ઉજ્જયિન્યાઃ।

વિદ્યુદ્દામસ્ફુરિતચક્રિતૈસ્ તત્ર પૌરાઙ્ગનાનાં

લોલાપાઙ્ગૈર્ યદિ ન રમસે લોચનૈર્ વઞ્ચિતો ऽસિ॥૧.૨૮॥

વીચિક્ષોભસ્તનિતવિહગશ્રેણિકાઞ્ચીગુણાયાઃ

સંસર્પન્ત્યાઃ સ્ખલિતસુભગં દર્શિતાવર્તનાભઃ।

નિર્વિન્ધ્યાયાઃ પથિ ભવ રસાભ્યન્તરઃ સંનિપત્ય

સ્ત્રીણામ્ આદ્યં પ્રણયવચનં વિભ્રમો હિ પ્રિયેષુ॥૧.૨૯॥

વેણીભૂતપ્રતનુસલિલા તામ્ અતીતસ્ય સિન્ધુઃ

પાણ્ડુચ્છાયા તટરુહતરુભ્રંશિભિર્જીર્ણપર્ણૈઃ।

સૌભાગ્યં તે સુભગ વિરહાવસ્થયા વ્યઞ્જયન્તી

કાર્શ્યં યેન ત્યજતિ વિધિના સ ત્વયૈવોપપાદ્યઃ॥૧.૩૦॥

પ્રાપ્યાવન્તીન્ ઉદયનકથાકોવિદગ્રામવૃદ્ધાન્

પૂર્વોદ્દિષ્ટામ્ ઉપસર પુરીં શ્રીવિશાલાં વિશાલામ્।

સ્વલ્પીભૂતે સુચરિતફલે સ્વર્ગિણાં ગાં ગતાનાં

શેષૈઃ પુણ્યૈર્ હૃતમ્ ઇવ દિવઃ કાન્તિમત્ ખણ્ડમ્ એકમ્॥૧.૩૧॥

દીર્ઘીકુર્વન્ પટુ મદકલં કૂજિતં સારસાનાં

પ્રત્યૂષેષુ સ્ફુટિતકમલામોદમૈત્રીકષાયઃ।

યત્ર સ્ત્રીણાં હરતિ સુરતગ્લાનિમ્ અઙ્ગાનુકૂલઃ

શિપ્રાવાતઃ પ્રિયતમ ઇવ પ્રાર્થનાચાટુકારઃ॥૧.૩૨॥

હારાંસ્ તારાંસ્ તરલગુટિકાન્ કોટિશઃ શઙ્કશુક્તીઃ

શષ્પશ્યામાન્ મરકતમણીન્ ઉન્મયૂખપ્રરોહાન્।

દૃષ્ટ્વા યસ્યાં વિપણિરચિતાન્ વિદ્રુમાણાં ચ ભઙ્ગાન્

સંલક્ષ્યન્તે સલિલનિધયસ્ તોયમાત્રાવશેષાઃ॥૧.૩૩॥

પ્રદ્યોતસ્ય પ્રિયદુહિતરં વત્સરાજો ऽત્ર જહ્રે

હૈમં તાલદ્રુમવનમ્ અભૂદ્ અત્ર તસ્યૈવ રાજ્ઞઃ।

અત્રોદ્ભ્રાન્તઃ કિલ નલગિરિઃ સ્તમ્ભમ્ ઉત્પાટ્ય દર્પાદ્

ઇત્ય્ આગન્તૂન્ રમયતિ જનો યત્ર બન્ધૂન્ અભિજ્ઞઃ॥૧.૩૪॥

જાલોદ્ગીર્ણૈર્ ઉપચિતવપુઃ કેશસંસ્કારધૂપૈર્

બન્ધુપ્રીત્યા ભવનશિખ્જિભિર્ દત્તનૃત્યોપહારઃ।

હર્મ્યેષ્વ્ અસ્યાઃ કુસુમસુરભિષ્વ્ અધવખેદં નયેથા

લક્ષ્મીં પશ્યંલ્ લલિતવનિતાપાદરાગાઙ્કિતેષુ॥૧.૩૫॥

ભર્તુઃ કણ્ઠચ્છવિર્ ઇતિ ગણૈઃ સાદરં વીક્ષ્યમાણઃ

પુણ્યં યાયાસ્ ત્રિભુવનગુરોર્ ધામ ચણ્ડીશ્વરસ્ય।

ધૂતોદ્યાનં કુવલયરજોગન્ધિભિર્ ગન્ધવત્યાસ્

તોયક્રીડાનિરતયુવતિસ્નાનતિક્તૈર્ મરુદ્ભિઃ॥૧.૩૬॥

અપ્ય્ અન્યસ્મિઞ્ જલધર મહાકાલમ્ આસાદ્ય કાલે

સ્થાતવ્યં તે નયનવિષયં યાવદ્ અત્યેતિ ભાનુઃ।

કુર્વન્ સન્ધ્યાવલિપટહતાં શૂલિનઃ શ્લાઘનીયામ્

આમન્દ્રાણાં ફલમ્ અવિકલં લપ્સ્યસે ગર્જિતાનામ્॥૧.૩૭॥

પાદન્યાસૈઃ ક્વણિતરશનાસ્ તત્ર લીલાવધૂતૈ

રત્નચ્છાયાખચિતવલિભિશ્ ચામરૈઃ ક્લાન્તહસ્તાઃ।

વેશ્યાસ્ ત્વત્તો નખપદસુખાન્ પ્રાપ્ય વર્ષાગ્રબિન્દૂન્

આમોક્ષ્યન્તે ત્વયિ મધુકરશ્રેણિદીર્ઘાન્ કટક્ષાન્॥૧.૩૮॥

પશ્ચાદ્ ઉચ્ચૈર્ભુજતરુવનં મણ્ડલેનાભ્લીનઃ

સાંધ્યં તેજઃ પ્રતિનવજપાપુષ્પરક્તં દધાનઃ।

નૃત્તારમ્ભે હર પશુપતેર્ આર્દ્રનાગાજિનેચ્છાં

શાન્તોદ્વેગસ્તિમિતનયનં દૃષ્ટભક્તિર્ ભવાન્યા॥૧.૩૯॥

ગચ્છન્તીનાં રમાણવસતિં યોષિતાં તત્ર નક્તં

રુદ્ધાલોકે નરપતિપથે સૂચિભેદ્યૈસ્ તમોભિઃ।

સૌદામન્યા કનકનિકષસ્નિગ્ધયા દર્શયોર્વીં

તોયોત્સર્ગસ્તનિતમુહરો મા ચ ભૂર્વિક્લવાસ્તાઃ॥૧.૪૦॥

તાં કસ્યાંચિદ્ ભવનવલભૌ સુપ્તપારાવતાયાં

નીત્વા રાત્રિં ચિરવિલસનાત્ ખિન્નવિદ્યુત્કલત્રઃ।

દૃષ્ટે સૂર્યે પુનરપિ ભવાન્ વાહયેદધ્વશેષં

મન્દાયન્તે ન ખલુ સુહૃદામભ્યુપતાર્થકૃત્યાઃ॥૧.૪૧॥

તસ્મિન્ કાલે નયનસલિઅં યોષિતાં ખણ્ડિતાનાં

શાન્તિં નેયં પ્રણયિભિર્ અતો વર્ત્મ ભાનોસ્ ત્યજાશુ।

પ્રાલેયાસ્ત્રં કમલવદનાત્ સો.અપિ હર્તું નલિન્યાઃ

પ્રત્યાવૃત્તસ્ત્વયિ કરરુધિ સ્યાદનલ્પભ્યસૂયઃ॥૧.૪૨॥

ગમ્ભીરાયાઃ પયસિ સરિતશ્ ચેતસીવ પ્રસન્ને

છાયાત્માપિ પ્રકૃતિસુભગો લપ્સ્યતે તે પ્રવેશમ્।

તસ્માદ્ અસ્યાઃ કુમુદવિશદાન્ય્ અર્હસિ ત્વં ન ધૈર્યાન્

મોઘીકર્તું ચટુલશફોરોદ્વર્તનપ્રેક્ષિતાનિ॥૧.૪૩॥

તસ્યાઃ કિંચિત્ કરધૃતમ્ ઇવ પ્રાપ્ત્વાઈરશાખં

હૃત્વા નીલં સલિલવસનં મુક્તરોધોનિતમ્બમ્।

પ્રસ્થાનં તે કથમ્ અપિ સખે લમ્બમાનસ્ય ભાવિ

જ્ઞાતાસ્વાદો વિવૃતજઘનાં કો વિહાતું સમર્થા॥૧.૪૪॥

ત્વન્નિષ્યન્દોચ્છ્વસિતવસુધાગન્ધસમ્પર્કરમ્યઃ

સ્રોતોરન્ધ્રધ્વનિતસુભગં દન્તિભિઃ પીયમાનઃ।

નીચૈર્ વાસ્યત્ય્ ઉપજિગમિષોર્ દેવપૂર્વં ગિરિં તે

શીતો વાયુઃ પરિણમયિતા કાનનોદુમ્બરાણામ્॥૧.૪૫॥

તત્ર સ્કન્દં નિયતવસતિં પુષ્પમેઘીકૃતાત્મા

પુષ્પાસારૈઃ સ્નપયતુ ભવાન્ વ્યોમગઙ્ગાજલાર્દ્રૈઃ।

રક્ષાહેતોર્ નવશશિભૃતા વાસવીનાં ચમૂનામ્

અત્યાદિત્યં હુતવહમુખે સંભૃતં તદ્ ધિ તેયઃ॥૧.૪૬॥

જ્યોતિર્લેખાવલયિ ગલિતં યસ્ય બર્હં ભવાની

પુત્રપ્રેમ્ણા કુવલયદલપ્રાપિ કર્ણે કરોતિ।

ધૌતાપાઙ્ગં હરશશિરુચા પાવકેસ્ તં મયૂરં

પશ્ચાદ્ અદ્રિગ્રહણગુરુભિર્ ગર્જિતૈર્ નર્તયેથાઃ॥૧.૪૭॥

આરાદ્યૈનં શરવણભવં દેવમ્ ઉલ્લઙ્ઘિતાધ્વા

સિદ્ધદ્વન્દ્વૈર્ જલકણભયાદ્ વીણિભિર્ મુક્તમાર્ગઃ।

વ્યાલમ્બેથાઃ સુરભિતનયાલમ્ભજાં માનયિષ્યન્

સ્રોતોમૂર્ત્યા ભુવિ પરિણતાં રન્તિદેવસ્ય કીર્તિમ્॥૧.૪૮॥

ત્વય્ય્ આદાતું જલમ્ અવનતે શાર્ઙ્ગિણો વર્ણચૌરે

તસ્યાઃ સિન્ધોઃ પૃથુમ્ અપિ તનું દૂરભાવાત્ પ્રવાહમ્।

પ્રેક્ષિષ્યન્તે ગગનગતયો નૂનમ્ આવર્જ્ય દૃષ્ટિર્

એકં ભુક્તાગુણમ્ ઇવ ભુવઃ સ્થૂલમધ્યેન્દ્રનીલમ્॥૧.૪૯॥

તામ્ ઉત્તીર્ય વ્રજ પરિચિતભ્ર્ઊલતાવિભ્રમાણાં

પક્ષ્મોત્ક્ષેપાદ્ ઉપરિવિલસત્કૃષ્ણશારપ્રભાણામ્।

કુન્દક્ષેપાનુગમધુકરશ્રીમુષામ્ આત્મબિમ્બં

પાત્રીકુર્વન્ દશપુરવધૂનેત્રકૌતૂહલાનામ્॥૧.૫૦॥

બ્રહ્માવર્તં જનપદમ્ અથ ચ્છાયયા ગાહમાનઃ

ક્ષેત્રં ક્ષત્રપ્રધનપિશુનં કૌરવં તદ્ ભજેથાઃ।

રાજન્યાનાં શિતશરશતૈર્ યત્ર ગાણ્ડીવધન્વા

ધારાપાતૈસ્ ત્વમ્ ઇવ કમલાન્ય્ અભ્યવર્ષન્ મુખાનિ॥૧.૫૧॥

હિત્વા હાલામ્ અભિમતરસાં રેવતીલોચનાઙ્કાં

બન્ધુપ્રીત્યા સમરવિમુખો લાઙ્ગલી યાઃ સિષેવે।

કૃત્વા તાસામ્ અધિગમમ્ અપાં સૌમ્ય સારસ્વતીનામ્

અન્તઃ શુદ્ધસ્ ત્વમ્ અપિ ભવિતા વર્ણમાત્રેણ કૃષ્ણઃ॥૧.૫૨॥

તસ્માદ્ ગચ્છેર્ અનુકનખલં શૈલરાજાવતીર્ણાં

જાહ્નોઃ કન્યાં સગરતનયસ્વર્ગસોપાનપઙ્ક્તિમ્।

ગૌરીવક્ત્રભ્રુકુટિરચનાં યા વિહસ્યેવ ફેનૈઃ

શમ્ભોઃ કેશગ્રહણમ્ અકરોદ્ ઇન્દુલગ્નોર્મિહસ્તા॥૧.૫૩॥

તસ્યાઃ પાતું સુરગજ ઇવ વ્યોમ્નિ પશ્ચાર્ધલમ્બી

ત્વં ચેદ્ અચ્છસ્ફટિકવિશદં તર્કયેસ્ તિર્યગ્ અમ્ભઃ।

સંસર્પન્ત્યા સપદિ ભવતઃ સ્રોતસિ ચ્છાયયાસૌ

સ્યાદ્ અસ્થાનોપગતયમુનાસંગમેવાભિરામા॥૧.૫૪॥

આસીનાનાં સુરભિતશિલં નાભિગન્ધૈર્ મૃગાણાં

તસ્યા એવ પ્રભવમ્ અચલં પ્રાપ્ય ગૌરં તુષારૈઃ।

વક્ષ્યસ્ય્ અધ્વશ્રમવિનયેન તસ્ય શૃઙ્ગે નિષણ્ણઃ

શોભાં શુભ્રાં ત્રિનયનવૃષોત્ખાતપઙ્કોપમેયમ્॥૧.૫૫॥

તં ચેદ્ વાયૌ સરતિ સરલસ્કન્ધસંઘટ્ટજન્મા

બાધેતોલ્કાક્ષપિતચમરીબાલભારો દવાગ્નિઃ।

અર્હસ્ય્ એનં શમયિતુમ્ અલં વારિધારાસહસ્રૈર્

આપન્નાર્તિપ્રશમનફલાઃ સંપદો હ્ય્ ઉત્તમાનામ્॥૧.૫૬॥

યે સંરમ્ભોત્પતનરભસાઃ સ્વાઙ્ગભઙ્ગાય તસ્મિન્

મુક્તાધ્વાનં સપદિ શરભા લઙ્ઘયેયુર્ ભવન્તમ્।

તાન્ કુર્વીથાસ્ તુમુલકરકાવૃષ્ટિપાતાવકીર્ણન્

કે વા ન સ્યુઃ પરિભવપદં નિષ્ફલારમ્ભયત્નાઃ॥૧.૫૭॥

તત્ર વ્યક્તં દૃષદિ ચરણન્યાસમ્ અર્ધેન્દુમૌલેઃ

શશ્વત્ સિદ્ધૈર્ ઉપચિતબલિં ભક્તિનમ્રઃ પરીયાઃ।

યસ્મિન્ દૃષ્ટે કરણવિગમાદ્ ઊર્ધ્વમ્ ઉદ્ધૂતપાપાઃ

કલ્પિષ્યન્તે સ્થિરગણપદપ્રાપ્તયે શ્રદ્દધાનાઃ॥૧.૫૮॥

શબ્દાયન્તે મધુરમ્ અનિલૈઃ કીચકાઃ પૂર્યમાણાઃ

સંરક્તાભિસ્ ત્રિપુરવિજયો ગીયતે કિંનરાભિઃ।

નિર્હ્રાદસ્ તે મુરજ ઇવ ચેત્ કન્દરેષુ ધ્વનિઃ સ્યાત્

સંગીતાર્થો નનુ પશુપતેસ્ તત્ર ભાવી સમગ્રઃ॥૧.૫૯॥

પ્રાલેયાદ્રેર્ ઉપતટમ્ અતિક્રમ્ય તાંસ્ તાન્ વિશેષાન્

હંસદ્વારં ભૃગુપતિયશોવર્ત્મ યત્ ક્રૌઞ્ચરન્ધ્રમ્।

તેનોદીચીં દિશમ્ અનુસરેસ્ તિર્યગ્ આયામશોભી

શ્યામઃ પાદો બલિનિયમનાભ્યુદ્યતસ્યેવ વિષ્ણોઃ॥૧.૬૦॥

ગત્વા ચોર્ધ્વં દશમુખભુજોચ્છ્વાસિતપ્રસ્થસંધેઃ

કૈલાસસ્ય ત્રિદશવનિતાદર્પણસ્યાતિથિઃ સ્યાઃ।

શૃઙ્ગોચ્છ્રાયૈઃ કુમુદવિશદૈર્ યો વિતત્ય સ્થિતઃ ખં

રાશીભૂતઃ પ્રતિદિનમ્ ઇવ ત્ર્યમ્બકસ્યટ્ટહાસઃ॥૧.૬૧॥

ઉત્પશ્યામિ ત્વયિ તટગતે સ્નિગ્ધભિન્નાઞ્જનાભે

સદ્યઃ કૃત્તદ્વિરદદશનચ્છેદગૌરસ્ય તસ્ય।

શોભામ્ અદ્રેઃ સ્તિમિતનયનપ્રેક્ષણીયાં ભવિત્રીમ્

અંસન્યસ્તે સતિ હલભૃતો મેચકે વાસસીવ॥૧.૬૨॥

હિત્વા તસ્મિન્ ભુજગવલયં શમ્ભુના દત્તહસ્તા

ક્રીડાશૈલે યદિ ચ વિચરેત્ પાદચારેણ ગૌરી।

ભઙ્ગીભક્ત્યા વિરચિતવપુઃ સ્તમ્ભિતાન્તર્જલૌઘઃ

સોપાનત્વં કુરુ મણિતટારોહણાયાગ્રયાયી॥૧.૬૩॥

તત્રાવશ્યં વલયકુલિશોદ્ધટ્ટનોદ્ગીર્ણતોયં

નેષ્યન્તિ ત્વાં સુરયુવતયો યન્ત્રધારાગૃહત્વમ્।

તાભ્યો મોક્ષસ્ તવ યદિ સખે ઘર્મલબ્ધસ્ય ન સ્યાત્

ક્રીડાલોલાઃ શ્રવણપરુષૈર્ ગર્જિતૈર્ ભાયયેસ્ તાઃ॥૧.૬૪॥

હેમામ્ભોજપ્રસવિ સલિલં માનસસ્યાદદાનઃ

કુર્વન્ કામં ક્ષણમુખપટપ્રીતિમ્ ઐરાવતસ્ય।

ધુન્વન્ કલ્પદ્રુમકિસલયાન્ યંશુકાનીવ વાતૈર્

નાનાચેષ્ટૈર્ જલદલલિતૈર્ નિર્વિશેસ્ તં નગેન્દ્રમ્॥૧.૬૫॥

તસ્યોત્સઙ્ગે પ્રણયિન ઇવ સ્રસ્તગઙ્ગાદુકૂલાં

ન ત્વં દૃષ્ટ્વા ન પુનર્ અલકાં જ્ઞાસ્યસે કામચારિન્।

યા વઃ કાલે વહતિ સલિલોદ્ગારમ્ ઉચ્ચૈર્ વિમાના

મુક્તાજાલગ્રથિતમ્ અલકં કામિનીવાભ્રવૃન્દમ્॥૧.૬૬॥